مراحل زایمان طبیعی از زمانی آغاز می‌شود که بدن به‌تدریج برای تولد نوزاد آماده شده و تغییرات دهانه رحم همراه با انقباضات رحمی پیش می‌رود. این روند برای همه مادران دقیقاً یکسان نیست؛ بعضی مراحل ممکن است چند ساعت طول بکشند و بعضی سریع‌تر طی شوند. آشنایی با اتفاقاتی که از شروع زایمان تا تولد نوزاد رخ می‌دهد، می‌تواند به مادر کمک کند تصویر واقع‌بینانه‌تری از روند زایمان داشته باشد. در ادامه، مراحل زایمان طبیعی را از شروع تغییرات دهانه رحم تا تولد نوزاد و خروج جفت بررسی می‌کنیم.
زایمان طبیعی چند مرحله دارد؟
زایمان طبیعی معمولاً به سه مرحله اصلی تقسیم می‌شود. مرحله اول از شروع زایمان و تغییرات دهانه رحم آغاز می‌شود و تا باز شدن کامل آن ادامه دارد. در مرحله دوم، نوزاد از رحم و کانال زایمان عبور می‌کند و متولد می‌شود. مرحله سوم نیز مربوط به خروج جفت پس از تولد نوزاد است.
به‌طور خلاصه مراحل زایمان شامل موارد زیر هستند:
- مرحله اول: باز و نازک شدن تدریجی دهانه رحم
- مرحله دوم: نزول جنین در کانال زایمان و تولد نوزاد
- مرحله سوم: جدا شدن و خروج جفت
بخش زیادی از زمانی که به‌عنوان مدت زایمان شناخته می‌شود مربوط به مرحله اول است. این مرحله نیز خود به فازهای اولیه و فعال تقسیم می‌شود و سرعت پیشرفت آن در افراد مختلف متفاوت است.
دکتر منیر سلیمی؛ متخصص زنان و زایمان در قم
دکتر منیر سلیمی، متخصص زنان، زایمان، نازایی و زیبایی در قم، با سال‌ها سابقه فعالیت حرفه‌ای در زمینه سلامت بانوان، خدمات تخصصی متنوعی را به مراجعین ارائه می‌دهند. حوزه فعالیت ایشان شامل معاینه و مشاوره تخصصی زنان، مراقبت‌های دوران بارداری، مشاوره پیش از بارداری، بررسی و درمان مشکلات شایع زنان و همچنین جراحی‌های زیبایی زنان است. در روند مراقبت از مادران باردار نیز شرایط هر فرد به‌صورت جداگانه بررسی می‌شود تا تصمیم‌گیری درباره مراقبت‌های دوران بارداری و روش مناسب زایمان متناسب با وضعیت مادر و جنین انجام شود.
مرحله اول زایمان؛ باز شدن دهانه رحم
مرحله اول معمولاً طولانی‌ترین مرحله زایمان طبیعی است. در این دوره انقباضات رحم باعث تغییر تدریجی دهانه رحم می‌شوند. دهانه رحم که در دوران بارداری بسته است، باید به‌تدریج نازک‌تر و بازتر شود تا فضای کافی برای عبور نوزاد فراهم شود.پزشک یا ماما در صورت نیاز میزان باز شدن دهانه رحم، وضعیت سر جنین، انقباضات، ضربان قلب جنین و شرایط عمومی مادر را بررسی می‌کند. سرعت این تغییرات برای همه یکسان نیست و نمی‌توان انتظار داشت دهانه رحم در هر ساعت دقیقاً مقدار ثابتی باز شود.
فاز اولیه یا نهفته زایمان
در شروع مرحله اول، تغییرات دهانه رحم معمولاً آهسته‌تر است. انقباضات ممکن است هنوز فاصله بیشتری از یکدیگر داشته باشند و شدت آنها نسبت به مراحل بعد کمتر باشد. بعضی مادران می‌توانند در این مدت فعالیت‌های سبک خود را انجام دهند، استراحت کنند یا با راهنمایی تیم درمان مایعات و غذای مناسب مصرف کنند.مدت این فاز متغیر است. به‌خصوص در اولین زایمان ممکن است بدن برای ورود به مرحله فعال به زمان بیشتری نیاز داشته باشد. طولانی شدن این بخش به‌تنهایی به معنی وجود مشکل نیست و شرایط مادر، جنین و روند تغییرات دهانه رحم باید در کنار هم بررسی شوند.در این دوره ممکن است بعضی از ۱۰ نشانه نزدیک شدن زایمان نیز دیده شوند، اما وجود یک علامت به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که مادر وارد فاز فعال شده است.
فاز فعال زایمان
با پیشرفت زایمان، انقباضات معمولاً قوی‌تر، منظم‌تر و مؤثرتر می‌شوند و تغییرات دهانه رحم سرعت بیشتری پیدا می‌کند. در این مرحله مادر معمولاً بیشتر تحت نظر قرار می‌گیرد و وضعیت پیشرفت زایمان ارزیابی می‌شود.شروع دقیق فاز فعال را نمی‌توان برای همه مادران فقط با یک عدد ثابت تعیین کرد. در راهنماهای پزشکی نیز محدوده آغاز این فاز ممکن است کمی متفاوت تعریف شود. به همین دلیل پزشک علاوه بر میزان باز شدن دهانه رحم، نظم و قدرت انقباضات و وضعیت مادر و جنین را نیز در نظر می‌گیرد.در طول این مرحله ممکن است روش‌های مختلفی برای کنترل درد مورد استفاده قرار گیرند. انتخاب روش مناسب به شرایط مادر، امکانات مرکز درمانی و نظر تیم پزشکی بستگی دارد. مادرانی که درباره روش‌های کاهش درد نگرانی دارند می‌توانند پیش از زمان زایمان درباره زایمان طبیعی بدون درد در قم و روش‌های قابل استفاده با پزشک خود مشورت کنند.
مرحله انتقال تا باز شدن کامل دهانه رحم
بخش پایانی مرحله اول زمانی است که دهانه رحم به باز شدن کامل نزدیک می‌شود. در این زمان انقباضات می‌توانند شدیدتر شوند و فاصله کمتری داشته باشند. برخی مادران فشار بیشتری در ناحیه لگن احساس می‌کنند یا نیاز به تغییر وضعیت پیدا می‌کنند.باز شدن کامل دهانه رحم معمولاً حدود ۱۰ سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. رسیدن به این مرحله به این معناست که مسیر برای ورود نوزاد به مرحله نهایی عبور از کانال زایمان آماده‌تر شده است.احساس فشار به‌تنهایی به معنی مناسب بودن زمان زور زدن نیست. زمان شروع فشار آوردن باید با توجه به باز شدن کامل دهانه رحم و ارزیابی تیم درمان مشخص شود.
در هر مرحله دهانه رحم چقدر باز می‌شود؟
میزان باز شدن دهانه رحم یکی از شاخص‌هایی است که برای بررسی پیشرفت زایمان استفاده می‌شود، اما تنها معیار تصمیم‌گیری نیست.
| وضعیت دهانه رحم | روند کلی زایمان |
|---|---|
| باز شدن اولیه | تغییرات معمولاً آهسته‌تر است |
| حدود ۵ تا ۶ سانتی‌متر به بعد | در بسیاری از مادران روند فعال‌تر می‌شود |
| ۷ تا ۹ سانتی‌متر | زایمان به انتهای مرحله اول نزدیک‌تر می‌شود |
| حدود ۱۰ سانتی‌متر | دهانه رحم کاملاً باز شده و مرحله دوم می‌تواند آغاز شود |
این جدول تنها نمایی کلی از روند زایمان است. سرعت باز شدن دهانه رحم ممکن است در یک مادر در ساعات مختلف تغییر کند. تعداد زایمان‌های قبلی، وضعیت قرارگیری جنین، قدرت انقباضات و شرایط جسمی مادر از عواملی هستند که می‌توانند روی روند زایمان اثر بگذارند.بنابراین مقایسه ساعت‌به‌ساعت روند زایمان یک مادر با مادر دیگر معیار دقیقی برای طبیعی یا غیرطبیعی بودن روند زایمان نیست.
مرحله دوم زایمان؛ از باز شدن کامل رحم تا تولد نوزاد
مرحله دوم زمانی شروع می‌شود که دهانه رحم کاملاً باز شده باشد و تا تولد نوزاد ادامه دارد. در این مرحله انقباضات رحم به پایین آمدن جنین در کانال زایمان کمک می‌کنند.مادر معمولاً در زمان مناسب و با راهنمایی تیم درمان فشار می‌آورد. هم‌زمان سر نوزاد به‌تدریج پایین‌تر می‌آید و در نهایت در دهانه واژن دیده می‌شود. پس از خروج سر، شانه‌ها و سپس سایر قسمت‌های بدن نوزاد متولد می‌شوند.وضعیت مادر در هنگام زایمان لزوماً برای همه یکسان نیست. بسته به شرایط، امکان استفاده از وضعیت‌های مختلف بدن وجود دارد و تیم درمان می‌تواند مناسب‌ترین حالت را پیشنهاد کند.
در این مرحله چند عامل می‌توانند روی مدت زمان تولد تأثیر داشته باشند:
- اولین زایمان بودن یا سابقه زایمان قبلی
- موقعیت قرارگیری سر جنین
- قدرت و نظم انقباضات
- اندازه جنین
- وضعیت لگن مادر
- استفاده یا عدم استفاده از برخی روش‌های کنترل درد
- شرایط عمومی مادر و جنین
به همین دلیل نمی‌توان مدت مرحله دوم را برای همه زنان با یک زمان مشخص پیش‌بینی کرد.
آیا در زایمان طبیعی همیشه برش پرینه انجام می‌شود؟
خیر. انجام برش پرینه یا اپیزیوتومی بخش الزامی تمام زایمان‌های طبیعی نیست. تصمیم درباره انجام آن بر اساس شرایط هنگام تولد، وضعیت بافت‌های مادر و شرایط جنین گرفته می‌شود.در بعضی زایمان‌ها نوزاد بدون نیاز به برش پرینه متولد می‌شود. در برخی شرایط نیز پزشک ممکن است انجام اپیزیوتومی را مناسب بداند. بنابراین پیش از شروع زایمان نمی‌توان برای همه مادران با قطعیت مشخص کرد که این اقدام لازم خواهد شد یا خیر.
بلافاصله بعد از تولد نوزاد چه اتفاقی می‌افتد؟
پس از تولد، وضعیت نوزاد بررسی می‌شود و در صورتی که شرایط مادر و نوزاد مناسب باشد، ممکن است تماس پوست با پوست برقرار شود. این زمان از نظر شروع ارتباط مادر و نوزاد و آغاز مراقبت‌های اولیه اهمیت دارد.بند ناف نیز در زمان مناسب بریده می‌شود. نحوه مراقبت از نوزاد و زمان انجام اقدامات اولیه ممکن است با توجه به وضعیت نوزاد، شرایط زایمان و پروتکل مرکز درمانی متفاوت باشد.اما تولد نوزاد پایان کامل فرایند زایمان نیست؛ مادر هنوز وارد مرحله سوم زایمان می‌شود.
مرحله سوم زایمان؛ خروج جفت
پس از تولد نوزاد، رحم همچنان منقبض می‌شود تا جفت از دیواره رحم جدا شود. سپس جفت از مسیر واژن خارج می‌شود. این قسمت معمولاً بسیار کوتاه‌تر از دو مرحله قبلی است.پس از خروج جفت، پزشک یا ماما آن را بررسی می‌کند تا از کامل بودن آن اطمینان حاصل شود. وضعیت انقباض رحم و میزان خونریزی مادر نیز کنترل می‌شود. انقباض مناسب رحم در این زمان به کاهش خونریزی پس از زایمان کمک می‌کند.اگر پارگی بافت یا برشی ایجاد شده باشد، پس از بررسی محل ممکن است بخیه انجام شود.
مراحل زایمان طبیعی چقدر طول می‌کشد؟
برای مدت زایمان طبیعی نمی‌توان یک عدد ثابت تعیین کرد. اولین زایمان معمولاً می‌تواند زمان بیشتری نسبت به زایمان‌های بعدی نیاز داشته باشد، اما حتی این قاعده نیز درباره همه مادران صدق نمی‌کند.
به‌طور کلی، مدت زایمان تحت تأثیر عواملی مانند موارد زیر قرار دارد:
- تعداد زایمان‌های قبلی
- وضعیت دهانه رحم هنگام شروع زایمان
- قدرت و نظم انقباضات
- وضعیت و جهت قرارگیری جنین
- اندازه جنین
- شرایط لگن مادر
- شروع خودبه‌خودی یا القای زایمان
- شرایط جسمی مادر و جنین
بنابراین شنیدن تجربه زایمان چندساعته یا طولانی یک فرد نباید مبنای پیش‌بینی دقیق زایمان فرد دیگری قرار گیرد.
برای زمان شروع زایمان نیز هفته بارداری اهمیت دارد. اگر درباره محدوده زمانی طبیعی تولد سؤال دارید، موضوع زایمان معمولا در هفته چندم بارداری اتفاق می‌افتد به‌صورت جداگانه قابل بررسی است.
اگر کیسه آب در طول مراحل زایمان پاره شود چه می‌شود؟
پارگی کیسه آب ممکن است پیش از شروع انقباضات یا در جریان زایمان رخ دهد. زمان پارگی و شرایط مادر در افراد مختلف متفاوت است؛ بنابراین لازم نیست تمام مادران پیش از ورود به بیمارستان پارگی کیسه آب را تجربه کرده باشند.پس از پارگی، رنگ و ویژگی مایع، وضعیت جنین و زمان وقوع آن اهمیت دارد. موضوع از کجا بفهمیم کیسه آب پاره شده است جزئیات و نشانه‌های مربوط به این اتفاق را پوشش می‌دهد.اگر مادر به پارگی کیسه آب مشکوک است، به‌خصوص اگر رنگ مایع غیرعادی باشد، خونریزی قابل توجه وجود داشته باشد یا حرکات جنین کاهش پیدا کند، بهتر است برای ارزیابی پزشکی اقدام کند.
چه زمانی ممکن است روند زایمان طبیعی تغییر کند؟
هدف تیم درمان حفظ سلامت مادر و نوزاد است و همیشه نمی‌توان از ابتدا تضمین کرد که زایمان دقیقاً مطابق برنامه اولیه پیش می‌رود. گاهی روند باز شدن دهانه رحم متوقف می‌شود، وضعیت جنین تغییر می‌کند یا شرایطی ایجاد می‌شود که ادامه زایمان واژینال انتخاب مناسب و ایمنی نباشد.در چنین شرایطی ممکن است اقدامات درمانی برای کمک به پیشرفت زایمان انجام شود یا در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی، روش زایمان تغییر کند.به همین دلیل انتخاب بین زایمان طبیعی و سزارین فقط بر اساس ترجیح شخصی انجام نمی‌شود. شرایط بارداری، وضعیت مادر و جنین و اتفاقاتی که حین زایمان رخ می‌دهند در تصمیم نهایی نقش دارند. جزئیات این موضوع در تفاوت زایمان طبیعی و سزارین قابل بررسی است.
برای زایمان طبیعی در قم چه زمانی با پزشک هماهنگ کنیم؟
برنامه‌ریزی برای زایمان بهتر است به روزهای آخر بارداری موکول نشود. در ویزیت‌های هفته‌های پایانی، وضعیت جنین، شرایط مادر، سابقه بارداری و احتمال انتخاب روش‌های مختلف زایمان بررسی می‌شود. این فرصت همچنین زمان مناسبی برای مطرح کردن سؤال‌های مادر درباره محل زایمان، کنترل درد و شرایط مراجعه به بیمارستان است.اگر قصد زایمان طبیعی در قم را دارید، بهتر است پیش از شروع دردهای زایمانی درباره برنامه احتمالی زایمان با متخصص زنان خود صحبت کنید. البته برنامه از پیش تعیین‌شده ممکن است بر اساس شرایط مادر و جنین در روز زایمان تغییر کند و تصمیم نهایی همیشه با توجه به ایمنی مادر و کودک گرفته می‌شود.
جمع‌بندی
مراحل زایمان طبیعی از تغییرات تدریجی دهانه رحم آغاز می‌شود، با باز شدن کامل رحم و تولد نوزاد ادامه پیدا می‌کند و با خروج جفت به پایان می‌رسد. مدت و سرعت این مراحل در هر مادر متفاوت است و نمی‌توان روند یکسانی برای همه در نظر گرفت. بررسی وضعیت دهانه رحم، انقباضات و شرایط مادر و جنین به تیم درمان کمک می‌کند روند زایمان را ارزیابی کند. آگاهی از این مراحل می‌تواند به مادر کمک کند با شناخت بیشتری برای روز زایمان آماده شود.
سوالات متداول
بله. در برخی زنان، به‌ویژه کسانی که سابقه زایمان دارند، روند زایمان می‌تواند سریع‌تر باشد. با این حال سرعت زایمان از قبل با دقت قابل پیش‌بینی نیست.
در بسیاری از شرایط و در صورتی که محدودیت پزشکی وجود نداشته باشد، حرکت و تغییر وضعیت امکان‌پذیر است. تصمیم نهایی به وضعیت مادر، جنین و امکانات مرکز درمانی بستگی دارد.
برخی مادران در جریان زایمان، به‌ویژه با افزایش شدت انقباضات، تهوع یا حتی استفراغ را تجربه می‌کنند. در صورت شدت علائم باید تیم درمان را در جریان قرار داد.
بله. سرعت باز شدن دهانه رحم همیشه ثابت نیست و ممکن است در بخشی از روند زایمان تغییر کمتری دیده شود. تیم درمان وضعیت کلی مادر و جنین را برای تصمیم‌گیری بررسی می‌کند.
خیر. زایمان‌های بعدی در بسیاری از زنان سریع‌تر پیش می‌روند، اما این موضوع قطعی نیست و عواملی مانند وضعیت جنین، انقباضات و شرایط هر بارداری بر مدت زایمان اثر دارند.
